Aurochs by phan tom

Gwartheg Gwyllt

Ar hap yng Ngwynedd yn 2014 bu darganfod rhywbeth tebyg i ysgithr eliffant, tua 20 modfedd o hyd. Ond mewn gwirionedd, roedd yn rhan o gorn 3,000 o flynyddoedd oed a oedd yn perthyn i’r cynfual brodorol gynt. Nhw oedd cyndeidiau anferthol ein gwartheg domestig, mor dal a 6 troedfedd gyda chyrn enfawr. Buont yn trigo ar draws y rhan helaeth o Hemisffer y Gogledd. Caent eu cysidro gan rai gwyddonwyr fel rhywogaeth ‘ymbarél’, a oedd yn rheoli cynefinoedd mewn ffordd fanteisiol i rywogaethau eraill, drwy gynnal mosäig o borfeydd a choedwigoedd.

Cawsant eu dofi ryw 9,000 o flynyddoedd yn ôl, a bu newid o ddethol naturiol i un dynol. Erbyn heddiw mae yna dros 1,000 o fathau o wartheg yn ddisgynyddion i’r cynfual. Mae prosiect Ewropeaidd, o’r enw Rhaglen Tauros, yn gweithio’n agos gyda gwyddonwyr geneteg i drio pontio’r bwlch rhwng gwartheg modern a’r cynfual. Mae yna sawl cynllun cadwraethol ledled y byd yn arbrofi gyda gwartheg mawr. Mae astudiaethau genetig yn dangos mae Gwartheg Ucheldir yr Alban ydy’r brid domestig agosaf i’r cynfual.

Cave Paintings
English