Elm

Llwyfen

Elm. Ulmus.

Mae gan y llwyfen hanes diwylliannol gyfoethog ac amrywiol, y gellir ei olrhain i’r Oes Efydd a Haearn. Mae gwreiddiau’r llwyfen yn rhedeg yn ddwfn trwy lên gwerin, fel cydymaith Annwfn a symbol o greadigaeth a marwolaeth. O fewn y fytholeg Geltaidd, dywedyd iddynt dyfu yn agos at y llwybrau sy’n arwain o’r byd hwn i Annwfn.

Yn ei arwrgerdd ‘Cad Goddau’, mae Taliesin yn sôn am Gwydion yn swyno’r coed i ymladd ochr yn ochr ag ef yn erbyn lluoedd Annwfn (yr Arall Fyd). Ac mae’n disgrifio gwydnwch y llwyfen yn y frwydr;

Llwyv, er maraned, Ni oscoes droedved; Ev lladei i berved, Eithav, a diwed.

Mae pren y llwyfen yn arbennig o gryf a hyblyg, a gall wrthsefyll cael ei hollti a hefyd pydredd dros amser. Fe’i defnyddiwyd yn hanesyddol ar gyfer adeiladu argorau, cychod, bothau olwynion ac eirch. Yn 1930, darganfuwyd pibellau dŵr o bren y llwyfen yn Llundain a fu mewn defnydd ers 1613.

Nododd Gerallt Gymro fod saethyddion De Cymru yn ffafrio’r llwyfen ar gyfer eu bwâu, a oedd yn medru achosi anafiadau difrifol os cafwyd ergyd o agos gan un ohonynt.

Bu’r llwyfen yn goeden ddigon cyffredin o fewn tirwedd Prydain, nes cyrhaeddiad Clefyd Llwyfen yr Iseldiroedd, a ddifethodd y rhywogaeth bron yn gyfan yn ystod yr 20fed ganrif, gan ladd dros 90% o’r coed. Achosir y clefyd gan ffyngau codennog, a’i ledaenu gan chwilen o’r teulu Scolytus. Mae’r gloÿnnod byw – y Brithbin Wen a’r Trilliw Mawr – hefyd wedi dioddef ochr yn ochr â’r llwyfen.

Nid clefyd diweddar mohoni chwaith. Mae cofnodion paill yn dangos bod y llwyfen wedi gostwng yn sydyn ac yn aml, trwy gydol hanes, ond maent wedi adfer bob tro.

Mae hyn yn awgrymu, os plennir a gwarchodir y llwyfen, fod pob gobaith y gall ffynnu unwaith eto o fewn ein tirwedd.

English