COETIR

Ychydig ar ôl yr Oes Iâ ddiwethaf, roedd darnau enfawr o Brydain wedi eu gorchuddio â chlogyn gwyrdd. Teyrnasodd coed gwyllt y tir, mor wahanol i goetiroedd anghyson, tameidiog heddiw. Roeddent yn goedwigoedd enfawr, gwasgarog, hynafol. Coedwigoedd o dderw tal ac ynn yn ymestyn i’r awyr, wedi’u gorchuddio â blodau gwyllt a chaws llyffant, wedi’u leinio â thwneli o eiddew a dryslwyni o fieri. Ddoe a heddiw, mae planhigion a blodau gwyllt amrywiol yn gorchuddio llawr y goedwig, a’u henwau cyffredin yn dod â’u barddoniaeth eu hunain i’r coetir; gwyddfid, bresych y cŵn, clychau’r gog, bysedd y cŵn.

Mae chwedlau yn byw ymysg y coed, ac mae ein llên gwerin wedi’i rwymo ​​i’r coed gwyllt hynafol. Yn y Mabinogion, mae’r goedwig yn gefndir i gyfarfodydd arallfydol, helfeydd gwyllt a newidiadau hudol. Mae Cad Goddeu Taliesin yn sôn am y dewin Gwydion yn swyno’r coed i ymladd fel rhan o’i fyddin, gan alw arnynt i roi benthyg eu cryfderau amrywiol i’r frwydr. Roedd Robin Hood, herwr enwocaf Prydain, yn byw yn ddwfn yng Nghoedwig Sherwood. Yn y traddodiad Celtaidd, roedd coed yn cael eu hystyried yn gysegredig, yn gartrefi ysbrydion natur, a choetiroedd yn cysylltu’r Arallfyd â’n un ni.

O amaethyddiaeth Neolithig i gynhyrchu coed ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf, mae bodau dynol wedi bod yn clirio tir o’i orchudd coed yn raddol. Mae coedwigoedd Prydain bellach yn dameidiog ac yn gorchuddio 13% yn unig o’n tirwedd. Dim ond 2% o hyn sy’n goetir hynafol, sy’n cael ei ddiffinio gan orchudd coetir parhaus er 1600. Prin, unigryw ac anadnewyddadwy, mae’r coetir hynafol yn gartref i fwy o rywogaethau planhigion ac anifeiliaid na mathau eraill o goetir.

Mae coetiroedd Prydain wedi eu trwytho mewn hanes, ac mae nodweddion fel llinellau terfyn canoloesol, hen byllau llifio a ffyrdd porthmyn ’yn dawel adrodd straeon y gorffennol. Mae tarddiad y gair ‘coedwig’ yn dod o Brydain Normanaidd, pan orfododd William y Gorchfygwr Gyfraith Goedwig yn Lloegr, gan gyfyngu ar hawliau’r werin gyffredin dros dirr a chadw darnau enfawr o goetiroedd fel tir hela brenhinol. Parhaodd Cyfraith y Goedwig o dan amrywiol frenhinoedd gyda chosbau erchyll am droseddau yn erbyn ‘vert’ (llystyfiant) neu ‘venison’ (helgig); gallai clirio tir neu ddwyn gêm ddwyn gostio eich llygad, llaw neu’ch bywyd.

Dihangodd Cymru’r gyfraith ffiwdal eithafol hon, ac eto mae ei choetiroedd, ynghyd â gweddill y DU, wedi dioddef dirywiad enfawr ers y canol oesoedd, yn enwedig yn y ganrif ddiwethaf. Mae defnydd amaethyddol, cynhyrchu coed, creu a rheoli ffiniau i gyd wedi cyfrannu at ddirywiad y coed gwyllt, nes yr hyn a welwn heddiw, darnau bach tameidiog o goetir, a cholli rhywogaethau brodorol. Mae planhigfeydd conwydd anfrodorol sy’n tyfu’n gyflym ac sy’n cael ei ffafrio’n fasnachol wedi disodli llawer o goetir collddail. Fodd bynnag, mae cost gwirioneddol arfer o’r fath yn enfawr.

Mae bioamrywiaeth yn gostwng yn sylweddol mewn coetir conwydd. Mae nodwyddau pinwydd yn troi’r pridd yn asidig a’r canopi anhreiddiadwy uwchben yn diddymu bywyd ar y ddaear. Mae lloriau’r goedwig conwydd yn iasol dawel, yn bell o brysurdeb coedwig llydanddail. Yn syml, nid yw coed a gyflwynwyd yn cefnogi ein bywyd gwyllt yn effeithiol; mae’r goeden llarwydd a gyflwynwyd yn gysylltiedig ag 17 rhywogaeth o bryfed, ond gall derw gartrefu hyd at 284 o rywogaethau unigol.

Yn ystod y degawdau diwethaf, mae rhaglenni amrywiol wedi gweithio i adfer ein coetiroedd brodorol, ac mae canran y tir a orchuddir gan goetir llydanddail yn dechrau cynyddu. Mae effaith diwydiant dynol ac amaethyddiaeth yn golygu na allwn fyth ailosod ein coetir hynafol, nid yw’n fater o dreigl amser, ond cyfansoddiad y pridd. Ni allwn droi’r cloc yn ôl, ac nid yw adfer cynefinoedd yn bwriadu gwneud hynny. Mae’n ymwneud yn fwy â gwneud yr hyn sydd orau gyda’r hyn sy’n weddill, er mwyn caniatáu i ddarnau o dir symud ymlaen yn y ffordd yr oedd natur yn bwriadu, gyda’r mewnbwn lleiaf gennym ni. Mae’n hanfodol ein bod yn amddiffyn y coetir hynafol sy’n weddill, ac yn parhau i adfer coetir llydanddail i’r DU. Mae’n gartref i lawer o anifeiliaid eiconig Cymru: llwynogod, moch daear a gwiwerod coch, draenogod, pathewod a gwencïod, gog, cnocell y coed a thylluanod, gloÿnnod byw, gweision y neidr a chwilod. O nenfwd deiliog canopi’r goedwig, i lawr blodeuog y goedwig, o chwip glasbren ifanc i bren marw sy’n pydru, mae coedwigoedd yn ecosystemau unigryw, yn llawn amrywiaeth gogoneddus bywyd gwyllt. Yn ein cornel ni o Gymru, bydd Coetir Anian yn cyfrannu at ei adfer trwy blannu coed brodorol, lle bo hynny’n bosibl gyda hadau a gasglwyd yn lleol, a all wedyn cytrefu yn naturiol. Bydd prosesau naturiol yn teyrnasu, gan ddychwelyd ysbryd hynafol y coed gwyllt i fynyddoed Cambria.

 

 

English